انجمن زبان و ادبيات فارسی

[Arghavan]

سر آغاز

پيش از بررسي نكات دستوري زبان فارسي، به عنوان تمهيد مقدمه لازم است به نقش " زبان، زبان شناسي و

شاخه هايش" و در آخر به مفهوم " دستور زبان" بپردازيم.

زبان چيست؟

زبان يكي از استعدادهاي درخشان بشري ست. انسان تنها موجودي ست كه " زبان ملفوظ " دارد، لذا مي تواند افكار ،

عواطف و احساسات خود را به ديگران منتقل كند. بنابراين، زبان مهم ترين وسيله ي ارتباط مردم و بزرگ ترين عامل تشكيل

اجتماعات، فرهنگ، تمدن، علم و هنر است و بزرگ ترين و شگفت انگيز ترين هنر بشر، ادبيات است.

وانگهي، زبان علاوه بر آنكه وسيله ي بيان فكر و انديشه است، خود عامل ايجاد ان نيز هست؛ يعني ما بدون زبان قادر به

انديشيدن و فكر كردن نيستيم. حكما از دير باز انسان را " حيوان ناطق " ناميده اند؛ يعني حيواني كه هم سخن مي گويد

هم فكرمي كند، سخن گفتن و فكر كردن ملازم يكديگرندو پيوندي ناگسستني دارند.

پس نقش زبان به عنوان يكي از اركان تفكر و تمدن و فرهنگ و ادبيات و تشكل اجتماعي بشر و ارتباط بين انسان ها

محرز است و در اين بين وظيفه ي اقوام براي غنا بخشيدن به زبان و تقويت و توانگر ساختن و دور نگاه داشتن ان از

انحرافات، بس خطير!



تقسيم بندي زبان:


صوتي: الف) تكلمي ( لفظي ) ..............منشاء ايجاد خط
ب)غير تكلمي ( زبان هايي كه با دم و آلات موسيقي بوجود مي آيند )
.
.
.



غير صوتي

[Arghavan]

منشاء زبان:

كوشش ها و تلاش هاي مستمر دانشمندان زبان شناس و حكما و لغت شناسان براي ارائه ي يك تعريف دقيق از چكونگي پيدايش زبان تا كنون بي نتيجه مانده است.حاصل كار پژوهشگران زبان از قديم تا كنون به اجمال چنين است:
برخي حكما و دانشمندان زبان را الهام يا آ سماني مي پندارند، مشابه با اين آيه از قرآن : علّم آدم الاسماء كلّها ( خداوند نام ها را به انسان آموخت).
دسته اي ديگر بر خلاف اين فرق، زبان را قراردادي اجتماعي مي دانند و با آسماني بودن آن عقيده اي ندارند.
برخي همچون ارنست رنان فرانسوي و ماكس مولر، زبان را ناشي از نوعي غريزه ي مخصوص مي دانند؛ براي مثال ماكس مولر معتقد است همه ي لغات زبان هاي هند و اروپايياز پانصد ريشه اشتقاق يافته و اين ريشه ا به يكبار درنتيجه ي همان غريزه ي مخصوص بوجود آمده و مفهوم افتادند و سپس لغات ديگر از آنها مشتق شده اند.
مهمتر از همه ي اينها عقيده ي گروهي از حكما و لغت شناسان است كه معتقدند زبان ها از تغيير تدريجي و تكامل زبان طبيعي ايجاد شده و در اين تحول و تغيير نياز هاي اجتماعي عامل بزرگي بوده است و براي آن سه مرحله فرض كرده اند:

1- مرحله ي فرياد
2- مرحله ي پيدايش حروف مصوت
3- مرحله ي تلفظ يعني تركيب حروف(واج هاي) صامت و مصوت با هم.

متاسفانه هيچ يك ازاين نظريات داراي جنه ي قطعي نيست زيرا وسايلي كه ما براي تحقي اين امر در دست داريم و روش هايي كه به كار مي بنديم نمي توانند ما را به نتيجه دقيقي برسانند زيرا تاكنون براي پژوهش در اصل و منشا زبان از اين سه طريق نارسا اقدام شده است:

الف_ مطالعه و بررسي قديمي ترين زبان ها از جمله سانسكريت، اوستايي، لاتين، يوناني، سومري، اكدي، فارسي باستان.
اين روش نمي تواند نتيجه بخش باشد، زيرا آثار نوشته شده اي كه از زبان هاي كهن بر جاي مانده است خود مي رساند كه ان زبان ها از زبان طبيعي بسيار دور و به مرحله ي كمال نزديك بوده اند.

ب_ تحقيق در زبان هاي اقوام وحشي امروز: اين روش نيز بي نتيجه است زيرا اين اقوام غالبا در سير و تغيير مكان اند و با اجتماعات و طوايف ديگراميزش و اختلاط پيدا ميكنند، در نتيجه زبان انها از حالت اصلي خود خارج مي شود.

ج_ مشاهده ي باز شدن زبان كودكان: چون كودكان زبان ساخته شده ي ديگران را با تقليد فرا مي گيرند و خود زبان تازه اي بوجود نمي آورند، زبانشان نمي تواند معيار و نونه ي چگونگي اختراع زبان باشد.

[Arghavan]

زبانشناسي:

زبان شناسي علمي است كه قواعد زبان ِ ملفوظ انسان را مورد مطالعه قرار مي دهد و مي توان آنرا از شعبه هاي جامعه شناسي دانست، زيرا زبان نيز مانند دولت و خانواده و اقتصاد از بنياد ها و نهاد هاي اجتماعي ست.

شعبه هاي زبان شناسي:

زبان شناسي امروز داراي شعبه هاي متعددي ست كه به نظر برخي مهم ترين آنها عبارتند از : دستور و لغت شناسي و آوا شناسي.
شعبه هاي اين علم را بر حسب تقابلشان با هم مي توان به اين ترتيب تقسيم بندي كرد:

زبان شناسي عملي و زبان شناسي نظري يا زبان شناسي عمومي:- آوا شناسي،معني شناسي، لغت شناسي، دستور زبان، زبان شناسي تاريخي، زبان شناسي تطبيقي، زبان شناسي مقابله اي، ريشه شناسي، زبان شناسي ساختاري، زبان شناسي توليدي- تبديلي، زبان شناسي ما قبل تاريخ و ... از رشته اي اين شاخه ي زبان شناسي مي باشند.

زبان شناسي توصيفي و زبان شناسي تاريخي.

زبان شناسي همزماني ( زبان شناسي سكوني ) و زبان شناسي تطوري ( زبان شناسي در زماني ).

زبان شناسي سنتي و قديم و زبان شناسي جديد.

زبان شناسي تطبيقي و زبان شناسي مقابله اي.

زبان شناسي عملي كه خود شامل اين رشته هاست: لهجه شناسي، لغت نويسي، ترجمه، تعليم زبان و ...

زبان شناسي با بسياري از دانش ها و معارف ديگر انساني مربوطست و در تحقيقات خود از آنها بهره مي جويد:

1- نشانه شناسي.

2- روان شناسي.

3- زيست شناسي ( وظايف الاجزا و كالبد شكافي).

4- منطق، بخصوص منطق جديد.

5- فلسفه،بويژه فلسفه ي تحققي منطقي و فلسفه ي اتميسم منطقي معاصر.

6- علوم اجتماعي و شعبه هاي آن از قبيل: انسان شناسي و قوم شناسي.

7-مغزواره (كامپيوتر).

و بد نيست بدانيد از تلفيق زبان شناسي با علوم ياد شده ، رشته هايي تلفيقي همچون جامعه شناسي زبان بوجود آمدند كه مورد بحث اين مبحث نمي باشند.

[Arghavan]

دستور زبان:


همانطور كه به اجمال بيان شد، دستور زبان يكي از سه شعبه ي مهم زبان شناسي است و مانند زبان و زبان شناسي داراي تعاريف متعددي ست.

متقن ترين تعريف بدين شرح است:

" دستور بخشي ست از زبان شناسي كه درباره ي ساخت آوايي و صرفي و نحوي و معنايي زبان بحث مي كند. دستور شامل سه بخش است: 1- آوا شناسي ، 2- صرف ( سازه شناسي) ، 3- نحو ".

فايده ي دستور زبان:

در اينجا تنها اشاره ي كوتاهي به فايده ي دستور ميكنم و بررسي جوانب ديگر اين مهم همچون شعبه هاي دستور زبان و زبان شناسي نوين و تاريخچه ي دستور زبان را، به خوانندگان علاقمند وا مي گذاريم تا از اطناب بپرهيزيم و كار اصلي را پي گيريم.

1- به زبان آموزي كمك مي كند.


2- مي تواند در تثبيت زبان و جلو گيري از تحول هرج و مرج آفرين آن سهم داشته باشد.


3- به يادگيري عروض و نقد ادبي مدد مي رساند.


4-در آموزش علوم ديگر زبان موثر است.


5- فرهنگ نويسي را تقويت مي كند.


6- سطح اطلاعات عمومي مردم را بالا مي برد.


7- در رهبري و گسترش زبان نقش دارد.


8- به كار لغت سازي و وضع اصطلاحات علمي و فني مي آيد.


9- به تدوين قواعد املا مي آيد.


10- دستور قديم و دستور تاريخي براي فهم و تفسير متون كهن بسيار مفيدند بطوريكه بدون يادگيري قواعد ابدال و تخفيف و صرف و نحو قديم، بسياري از آثار گذشته براي ما غير قابل فهم مي نمايد.

[Arghavan]

زبان فارسي


زبان فارسي، يا فارسي دري يعني رسمي، دنباله ي فارسي ميانه ي زردشتي ست. اين زبان كه از زمان يعقوب ليث صفّاري زبان رسمي ايرانيان مسلمان شده، بتدريج جانشين ديگر زبان هاي ايراني يعني سغدي و سكايي و خوارزمي و بلخي گرديد و در منطقه ي وسيعي از جهان، از هندوستان تا اروپا و از درياي خوارزم تا خليج فارس رايج شد.

در فاصله ي ميان سقوط ساسانيان و روي كار آمدن صفّاريان، زبان علمي زردشتيان ايران فارسي ميانه ي زردشتي، و زبان علمي مانويان فارسي ميانه ي مانوي و پهلوي اشكاني مانوي و سغدي مانوي، و زبان علمي ايرانيان مسلمان عربي بود.

دولت ساماني به رواج زبان فارسي علاقه مند بود و دولت غزنوي فارسي را در هندوستان رايج كرد. زبان فارسي در دربار مغولي هند، زبان رسمي بود.رواج فارسي در هند سبب شد زباني به وجود آيد به نام « اردو » كه زبان ِرسمي دولت پاكستان شد و به الفبايي كه از الفباي فارسي گرفته شده، نوشته مي شود. زباني كه در هند آن را « هندوستاني » مي نامند و به الفبايي كه الفباي سانسكريت گرفته شده، نوشته مي شود، با اردو يك منشا دارد.

سلجوقيان زبان فارسي را در آسياي كوچك رايج كردند. در دولت عثماني زبان فارسي رايج بود. برخي از سلطانان عثماني چون محمد فاتح و سليم اوّل به فارسي شعر سروده اند.

تسلط استعمار بر كشورهاي غرب باعث شد كه از رواج فارسي كاسته شود. فارسي دري امروزه در افغانستان و تاجيكستان و ايران رايج است.در هر سه كشور از اوايل قرن بيستم مسيحي،وضعي براي زبان فارسي پيش آمده كه باعث شده است فارسي رايج در اين كشورها به راهي بيفتند كه به تدريج آنها را از هم جدا خواهد كرد. در فارسي رايج در تاجيكستان كه اكنون به الفباي روسي نوشته مي شود، لغات زيادي از روسي وارد شده است. در زبان فارسي رايج در افغانستان واژه هاي زيادي از پشتو وارد گرديده است.در فارسي رايج در ايران از زبان فرانسوي لغات زيادي آمده است. در ايران و افغانستان و تاجيكستان لغاتي براي بيان مفاهيم جديد وضع گرديده كه با هم تفاوت دارند.وجود لغاتي از زبان هاي مختلف و اصطلاحات مختلف براي بيان يك مفهوم در فارسي ايران و تاجيكستان و افغانستان، سبب مي شود كه ارتباطي زباني ميان ايرانيان و تاجيكان و افغانان دشوار و حتا ناممكن شود.

كلمه ي پهلوي و پهلواني كه پيش از اسلام به زبان اشكانيان اطلاق مي شده،پس از اسلام بر فارسي ميانه اطلاق شد و بتدريج بر گويش هاي محلّي هم اطلاق گرديد.كلمه ي « فهلويات » كه جمع « فهلويه »
است در فارسي دري بر ادبياتي اطلاق گرديده كه به زباني غير از فارسي دري نوشته شده بود.


در دوره ي اسلامي، در آذربايجان زباني رايج بوده كه « آذري » ناميده مي شده است. بر اثر تسلط اتابكان و ايلخانان و قره قويونلو و آق قويونلو بر آذربايجان، از زبان تركي و فارسي و آذري زباني به وجود آمد كه « تركي آذري » ناميده مي شود. اين زبان به تدريج تا زمان صفويه جاي زبان آذري را كه زباني ايراني بوده، گرفت.



منبع:
تاريخ زبان فارسي، دكتر محسن ابوالقاسمي،انتشارات سمت


منابع پيشنهادي براي مطالعه:
تاريخ زبان فارسي، پرويز ناتل خانلري.
زبان و ادب فارسي در قلمرو عثماني،محمد امين رياحي
مقدمه ي فقه اللغة ايراني، اي.م ارانسكي، نرجمه ي كريم كشاورز