کلام وفلسفه اسلامی

[اجاقی معز]

 

عنوان  :  تجربه ديني
نویسنده :  رضا میرزائی
كلمات كليدي  : تجربه ديني، شلاير ماخر، ویلیام آلستون، پراودفوت، تجربه وحياني، وحي، علم حضوري، علم حصولي
تجربه دینی
 
 
ناهمخوانی عقاید مسیحیت و مضامین کتاب مقدس با فهم عمومی انسان­ها مثل مسئله تثلیث، ارائه تصویری انسان وار از خداوند،

نکوهش معرفت و آگاهی و طرح گناه ذاتی آدمیان و ... باعث شد بسیاری از متفکران و آزاد اندیشان گرایش­های الحادی پیدا کنند و

متفکرانی هم که نمی­توانستند به دین آبا و اجداد خود پشت کنند برای حفظ دین به طرح نظریاتی ابداعی پرداختند، از جمله این

نظریات ارائه تجربه دینی به عنوان گوهر و اساس دین بود که توسط «شلایر ماخر» (متکلم پروتستان آلمانی 1768-1834) برای دو

منظور ذیل ارائه شد:

  1. حفظ دین مسیحیت و جذب نسل نو پشت کرده به دین مسیحیت با این توجیه که اساس دین احساس و توجه باطنی به

بی نهایت است و افکار و عقاید و اعمال دینی که نسل نو با آن مخالفند جزء اساس دین نیست بلکه پوسته دین و تجلی

 احساسات دینی است.

  2. مصون سازی دین از نقادی­های فلاسفه­ای مانند کانت و هیوم
 
  بعد از شلایر ماخر این جریان فکری توسط کسانی مثل ویلیام جمیز، ردولف اتو، استیس، سوئین برن، پراد فوت و دیگران دنبال

شد، که از نظر آنها دین به عنوان عنصری مستقل در تجربه انسانی شناخته می­شد که نباید به علم، متافیزیک یا اخلاق ارجاع

شود. اساس دین بر یک لحظه تجربه قرار دارد که ذاتأ دینی است و نیازی ندارد تا با برهان متافیزیکی و شواهدی که پیروان برهان

نظم اقامه کرده­اند، یا با توسل به اهمیت دین برای زندگی اخلاقی توجیه شود.[1]

تعریف تجربه دینی و بیان ماهیت آن

   تجربه واقعه و حادثه­اي را گويند كه شخص از سر خود مي­گذراند (چه بعنوان انجام دهنده و عامل آن واقعه و چه بعنوان ناظر و

بيننده آن واقعه) و نسبت به آن آگاه است. مثل تجربه يك مسابقه فوتبال كه يا بصورت شركت در آن مسابقه است و يا به صورت

تماشا كردن آن مسابقه. ما تجربه­هاي متنوعي داريم، اما در اينجا منظور ما تجربه ديني است كه غير از تجربه­هاي متعارف و

 معمولي است؛ يعني شخص متعلق اين تجربه را موجودي مافوق طبيعي مي­داند (يعني خداوند يا تجلي خداوند در يك فعل)،‌ يا آن

را موجودي مي­انگارد كه به نحوي با خداوند مربوط است (مثل تجلي خداوند در شخصيتي مانند مريم مقدس) و يا آن را حقيقتي

غايي مي­پندارد، حقيقتي كه توصيف ناپذير است.

   به طور خلاصه مي توان گفت؛ تجربه دینی تجربه­ای معنوی است که اولأ؛ متعلق آن موجودی فوق طبیعی باشد، یعنی تجربه در

محدوده دین صورت گیرد. ثانیأ؛ فاعل آن در توصیف حالات و تجارب خود از مفاهیم و تعابیر دینی استفاده کند.[2]

در مورد ماهیت تجربه دینی چند دیدگاه وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از:

   1. شلایر ماخر تجربه دینی را احساس اتکای مطلق و يكپارچه به مبدا یا قدرتی متمایز از جهان می داند که بار معرفتی و

شناختاری ندارد، بلکه از مقوله احساسات و مستقل از مفاهیم و اعتقادات و اعمال دینی است. او معتقد است كه چون اين

 تجربه نوعي احساس است و از حد تمايزات مفهومي فراتر مي­رود، لذا نمي­توانيم آن را توصيف كنيم.[3]
 
نقد

    الف) چگونه ممكن است كه شخص بتواند از دل احساساتي كه معرفت بخش و شناختاري نيستند گزاره­هاي صدق و كذب

برداري بدست آورد كه در الهيات و فلسفه دين مورد استفاده قرار مي­گيرد. در واقع اگر تجربه بيان ناپذير است پس حقايق ديني

چگونه از آنها نتيجه مي­شوند.

     ب) مدافعان اين نظريه درباره ماهيت احساسات و عواطف گرفتار سوء فهم شده­اند،‌ چرا كه احساسات و عواطف نيز مانند

اعتقادات و اعمال قائم و وابسته به مفاهيم هستند. پس نمي­توان وجه معرفتي تجربه ديني را كاملا منتفي دانست.[4]

     ج) این نظریه با ادیان آسمانی و ابراهیمی و تجارب وحیانی که صاحب کتاب دینی و معرفتی­اند سازگار نیست، چرا که باورها

و گزاره های دینی شناختاری و صدق و کذب بردارند. همچنین این دیدگاه بر مکاشفات عرفانی که به علم حصولی تبیین می­شوند

 و بار معرفتی پیدا می­کنند انطباق ندارد.[5]
 
    2. ویلیام آلستون (متولد 1921) فیلسوف دین معاصر، تجربه دینی را نوعی ادراک حسی می­شمارد وساختار آن را مانند ساختار

تجربه حسی می داند. او معتقد است همانگونه كه در ادراك حسي،‌ اشياء خودشان را به گونه­اي به ما نشان مي­دهند كه ما قادر

به شناختشان باشيم، بر همين قياس در تجربه دینی نيز خداوند چنان خود را ظاهر مي­كند که شخص تجربه­گر قادر می­شود او و

افعالش را بشناسد.[6]

نقد

   این دیدگاه هم بر تجربه وحیانی انطباق ناپذیر است چرا که در تجربه حسی ما اشیا را با اوصاف و کیفیات حسی آنها تجربه

می کنیم در حالی که کسانی که خدا را تجربه می­کنند در گزارش تجربه­های خود خدا را عاری از اوصاف و کیفیات حسی می­دانند.

 در واقع تجربه خدا از سنخ علم حضوری است بر خلاف تجربه حسی که از سنخ علم حصولی است.[7]
 
  3. پراودفوت (متولد 1939) هم با نقد دو نظریه مذکور مدعی شد که ما تجربه دینی تفسیر ناشده­ای نداریم و هر تجربه­ای با

مقولات اعتقادی و امور مافوق طبیعی تبیین می­گردد.[8] عقاید و اعمال دینی تفاسیری از تجربه­اند.[9]
         
نقد

   ایراد این دیدگاه این است که اگر ما تجربه دینی را از سنخ علم حضوری بدانیم بدون تفسیر برای صاحب ادراک ظاهر و معلوم

است، گرچه برای انتقال به دیگران نیازمند تفسیر و تبدیل آن به علم حصولی هستیم و اگر از سنخ علم حصولی باشد بدون تفسیر

و تبیین قابل ارائه و انتقال به مخاطبان است.[10]
 
[1] . قائمي نيا، علي رضا،  تجربه ديني و گوهر دين، قم، بوستان كتاب، 1381، ص105-107 ؛ هوردن، ويليام، راهنماي الهيات پروتستان، ترجمه طاطاوس ميکائيليان، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1368، ص36-40.
[2] . فعالي، محمد تقي، تجربه گرايي ديني و قرائت پذيري، کتاب نقد، شماره 23، ص47.
[3] . مايكل پترسون و ديگران، عقل واعتقاد ديني، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران، طرح نو،1383،
عقل و اعتقاد ديني، ص41.
[4] . همان ، ص43.
[5] . خسروپناه، عبدالحسين، كلام جديد، قم، مركز مطالعات حوزه علميه قم، 1381، ص304.
[6] . عقل و اعتقاد ديني ،‌ ص44-45.
[7] . همان ،‌ ص 45؛ كلام جديد ، ص 304.
[8] . پراودفوت ، تجربه ديني ،ترجمه عباس يزداني ، موسسه طه ، 1377، ص200.
[9] .  همان ، ص 68.
[10] . کلام جديد ، ص305 .

منبع: